Soru ve Cevaplarla Diyabette Beslenme
 
Diyetisyen ve beslenme uzmanı Banu Kazanç, Dünya Diyabet Haftasına istinaden, diyabetikle ilgili her türlü soruyu cevapladı...

Diyabet Beslenme Planı var mıdır? Varsa nasıl bir plan dahilinde yapılmalı?
Şeker hastalığında beslenme, sağlıklı besinlerin seçimi, bu seçilen besinlerin gerekli miktarda alınması ve gereken zamanda yenilmesi ile hastalık kontrol altına alınabilinir. Bunları yaptığınızda diyabetiniz iyi bir şekilde kontrol altına alınmasında önemli bir yol almış olacaksınız. Beslenme ve hastalığın seyrinin paralel gittiği en önemli rahatsızlık diabettir. Beslenme programı kişinin kan şekeri düzeyine, kilosuna, yaptığı aktiviteye ilaç ve insülin kullanıp kullanmadığına, insülin dozuna, yaşam şekline, kişinin sevdiği yiyecekler de göz önünde bulundurularak, diyet uzmanını da size özel hazırlanmalıdır.

Farklı diyabet tipleri, farklı beslenme türüne göre mi hareket etmeli?
Başlıca 2 tip diyabet vardır. Tip1 diabet ve Tip 2 Diabet. Tip 1 diabette vücut çok az insülin yapan veya hiç insülin yapmaz.
Tip 2 diabette ise vücut insulin yapar fakat gerektiği gibi kullanamaz.
Tip 2 Diabet insülin gerektirmeyen diabetittir. Bütün kişiler beslenme alışkanlıklarını düzenleyerek hastalığı kontrol altında tutabilirler. Tip 2 diabet en çok rastladığımız diabet şeklidir ve daha çok 40 yaş sonrasında  görülür.  Uygun, dengeli ve kişiye özel beslenme programı ile kan şekeri rahatlıkla kontrol altına alınabilinir.
Tip1 diabette ise vücut çok az insülin yapar yada hiç yapmayacağı için, hastaların başından itibaren dışarıdan cilt altına yapılacak insülin tedavisine ihtiyaç duyulur. Yine tip 2de de insülin kullanımına bağlı olarak beslenme programının dikkatli bir şekilde düzenlenmesi gerekir. Bu diabet çoğu zaman genç yaşlarda başlar fakat ileri yaşlarda da ortaya çıkabilir.

Hazır diyabetik ürünlerin etkisi nedir? Her Türlü diyabetik ürünler yenilebilir mi? Yan etkisi var mıdır?
Diyabetik ürünler beslenme programında, uygun ürün, uygun miktarda seçildiği sürece beslenme programına renk katacaktır. Yalnız diyet yada diyabetik ürün denince insanlar istenildiği kadar yenilebilir düşüncesi yaygın olmakla birlikte  bu kanı son derece yanlıştır. Bir ürün diyabetik olsa dahi içeriği iyi bir şekilde incelenip uygun olan  miktarda tüketilmelidir. Aksi takdirde kan şekerinizi yükseltebilir. Piyasadaki diabetik ürünlerin içeriği ve miktarı ile ilgili uzmanınızla konuşmalısınız.

Yapay Tatlandırıcıların etkisi nedir? İşe yarar mı?
Yapaya tatlandırıcılardan Sakarin, Siklamat, Aspartam, Asesulman- K gibi tatlandırıcılar bulunmaktadır. Bazı ürünlerde de Asperman+ Asesulfom K  birlikte kullanılmaktadır. Diyabetiklerin beslenme programlarında tatlandırıcılar önemli rol oynar.  Sıvı içeceklerin tatlandırılması ile  veya sütlü tatlı yapımında kullanılması gibi. Tatlandırıcıların insanların üzerinde sağlığa zarar verici bir etkisi bulunamamıştır.

Diyabetli hastaların dikkatli beslenme haricinde yapması gereken egzersizler var mı?
Diyabetli hastaların tedavisinin ilk aşama diabet tipinin belirlenip ilaç ve insülin dozlarının ayarlanıp diyet programının klinik tedaviye paralel olarak programlanması ile başlar yine bunlara paralel olarak aktiviteninde hergün düzenlenmesi gerekir. Bu aktivite  genellikle yürüyüşle düzenlenir. Kişinin beslenmesine ve aldığı ilaçlara göre 30 ila 60 arası değişebilsin.

İnsülin tedavisine ne zaman başlamalı? Özellikle çocuklarda bu konunun önemi nedir?
Tip1 Diabette doktor kontrolünde genellikle hastalığın başlangıcında insülin başlanır. Tip 2 diabette ise hastalık diyetle kontrol altına alınabiliyorsa ilaç başlanmayabilir yada yine Tip 2 de ilk etapta ilaçla tedaviye başlanıp zamanla hastanın kilo ve beslenmesi düzene sokulup ilaç dozu azaltılır yada tamamen bırakılabilir.
 

Çocukluk çağında diyabet tedavisi nasıl yapılır?
Çocuklarda % 95’inde Tip 1 diabet görülür. Çocukluk çağında çıkan diabet, erişkin diabetinde farklılık gösterir. Bu yaşlarda diabetin kontrol altına alınmasının ilk aşaması yeterli miktarda insülin verilmesi ile başlar daha sonra beslenme programını verilen insülin miktarına göre düzenlenmesi, ardında uygun şekilde egzersiz yapılması ile devam eder. İnsülin miktarı ve saatlerinin düzenini doktorunuz belirler. Çocukluk çağı diyabetinde dengeli beslenmenin amacı çocuğun düzenli gelişimini sağlamak, kan şekerinin düşmesini önlemek, diyabetin uzun dönemde ki zararlarından çocukları korumaktır.

Gebelikte diyabetin önemi nedir? Nasıl bir tedavi uygulanıyor?
Gebelikte vücudun enerji ihtiyacı artmıştır. Çocuğun gelişimi için gerekli enerjiyi sağlamak için daha fazLa glikoza ihtiyaç duyulur. Bu sebeple gebelerde kan şekeri düşük seyreder. Diyabet Takibinde hedef kan şekerini mümkün olduğu kadar normal sınırlarda tutmaktır. İdeal hedef açlık kan şekerini 60 – 80, tokluk kan şekerini 120 – 150 mg civarında olmasıdır. Gebelikte ideal kan şekeri diyet ile kontrol altına alınmaya çalışılmalıdır. Diyet yeterli gelmiyorsa doktor kontrolünde sıkı takip ile ilaç tedavisine geçilebiliyor. Bu konuda doktorunuza başvurmalısınız. Diyet tedaviniz diyet uzmanınızla size verilen ilaç düzeyi ile beslenme programınız düzenlenmelidir. Kan şekeri değişken olan gebelerin günde 6 öğünde beslenmesi şarttır. Alınan insülin miktarına paralel ara öğünler hipoglisemi veya hipoglisemi olmaması için iyi dengelenmelidir. Bunun için proteinli bir yiyeceğin yanında karbonhidratlı yiyecek alınmalıdır. Bu protein ve karbonhidrat karışımı miktarı alınan ilacın dozuna göre ayarlanıp takip edilmelidir. Meyve-yoğurt, Süt-meyve, peynir-ekmek.. gibi

Glisemik endeks değeri düşük gıdalar ne anlama geliyor?
Yiyecekler yenildikten sonra kan şekerini yükseltme miktarı ve zamanı olarak  farklılık gösterir. Bazı yiyeceklerin glisemik indeksi yüksek olup bu yiyecekler yenildikten kısa süre sonra kan şekerinde ani yükselmeye neden olurlar. Şeker ve şekerli yiyecekler gibi. Bazı yiyecekler ise yenildikten sonra kan şekerinde yavaş yavaş artış yaparlar. Proteinli yiyecekler gibi süt, yoğurt, et gibi..

Gizli Şeker nedir?
Bazı kişilerde uzun süreli açlıktan veya aşırı yemek yemeye bağlı olarak kan şekerinde dengesizlikten olabilir. Yemeklerden sonra kişide uyku hali , halsizlik  veya bir süre açlıktan sonra titreme , kan şekeri düşmesi gibi belirtiler gözlenebilir. Bu kişilerin doktor kontrolünde şeker yükleme testi(OGTT) ve insülin testi yaptırmaları, sonuçlarının doktor tarafından değerlendirilip gizli şeker olup olmadığının saptanması gerekir. Gizli şeker kişide metabolizma yavaşlamasına neden olmaktadır.

Çocukluk Döneminde hangi Tip Diyabet sık görülür ve özellikleri nelerdir?
Çocukluk döneminde Tip 1 diabet sıkça görülmektedir Tip 1 diabette vücut çok az insülin yapar yada hiç insülin yapmaz çünkü insülin yapan hücreler fonksiyonlarını tamamen kaybederler ve bunu geriye kazanamazlar. Belirtileri aşırı susama, fazla miktarda idrar yapmak, çok fazla acıkma, ani kilo kaybı, yorgunluk hissi...vs

Çocukluk Döneminde Diyabet ne sıklıkla görülmektedir?
Çocukluk çağında görülen diyabet ülkeden ülkeye değişmektedir. Tahminen ülkemizde 100 bin çocuktan 15’inin her yıl diyabete yakalandığı sanılmaktadır.

Diyabet çocuklarda komaya yol açabilir mi?
Yetişkinlerde olduğu gibi çocuklarda da diyabet komaya yol açabilmektedir. Bu kan şekerinin kontrol edilemediği anlamına gelir hiperglisemi(kan şekerinin yükselmesi) yada hipoglisemi (kan şekerinin düşmesi) koması şeklinde görülür.

Diyabete bağlı gelişen komplikasyonlar nelerdir?
Diyabetli bir hastada belirteceğimiz komplikasyonların görülme sıklığı daha fazladır. Kalp krizi, felç, göz sorunları( körlük), bir ayağın yada bacağın kesilmesi, infeksiyon hastalıklarına çabuk yakalanma, cinsel sorunlar, böbreklerin hasar görmesi, sinirlerin hasar görmesi bütün bu sağlık problemleri ile karşılaşılınabilinir.

Beslenme ve Diyet Uzmanı Banu Kazanç Kimdir?
1996 yılında o yıllarda Türkiye’deki ilk ve tek beslenme ve diyetetik uzmanı yetiştiren  Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümünü bitirdi. Eğitim sürecinde total enteral ve parenteral beslenme ve kanserli hastalarda diyet üzerine eğitim aldı.Diyet uzmanı olduktan sonra İstanbul’a geldi. Farklı yerde farklı danışan popülasyonla çalıştı.  Deneyimleri ve katıldığı eğitim programlaryla danışanı profesyonel olarak ve gereğinde ekip halinde yönlendirmeyi başardı. Psikiyatristle takip ettiği Anorexia ervoza hastaları, endokrinolog ile takip ettiği diabet hastaları, bulumia nevroza, cushing gibi ekip çalışmaları gerektiren hastaları takip etti. Hande Yener gibi birçok profesyonelin beslenme ve estetik sebeplerle diyet programarını başarıyla tamamladı.Çalışma sürecinde hastanelerde, hem ofisinde hem de özel zayıflama merkezinde değişik danışman popülasyonlara ulaşarak deneyimlerini arttırdı.
 

Diyabette Diyet Tedavisi
 
Diyabette beslenme tedavisi tıbbi tedavinin EN ÖNEMLİ  parçalarından biridir. Diabetli olan kişinin beslenme şekli düzenlenirken kişinin; yaş, boy, cinsiyet, günlük fiziksel aktivitesi, ilaç / insülin kullanma şekli göz önünde bulundurulmalıdır. Düzenlenen beslenme şekli her kişi için farklılık göstermektedir. Bu nedenle unutulmamalıdır ki beslenme düzeni kişiye özeldir.

Genel olarak beslenme ilkeleri;
· Beslenme planı 5-6 öğün olacak şekilde düzenlenmelidir.
· Ara öğünlerde mutlaka karbonhidratlı bir besin ile birlikte proteinli bir gıda tüketilmeldir. Sebze, kurubaklagiller gibi. Ama unutulmamalıdır ki bu besinlerden ne kadar tüketilmesi gerektiğini bir diyetisyen tarafından ayarlanmalıdır.
· Beyaz ekmek yerine- kişinin diabetle birlikte başka bir sağlık sorunu yoksa kepek, çavdar ekmeği tercih edilmelidir.
· Şeker ve şekrli besinlerden uzak durulmalıdır.
· Özellikle diabetle birlikte kişilerde şişmanlık (obezite) ve yüksek kolestrol görülme sıklığı fazla olduğu için hamur işi, kızartmalar, yağlı besinlerde diyetten çıkarılmalıdır.
· İçeriği bilinmeyen hazır gıdalar tüketilmemelidir.
· Alkolün kan şekerinde düzensizliklere neden olduğu unutulmamalıdır.

Unutulmamalıdır ki diabetli kişinin beslenmesi kişiye özledir ve bir diyetisyen tarafından düzenlenmelidir.

 

Diyabetlinin Diyetinde Alkolün Yeri
 
Alkol insülinin etkisini arttırır ve glikoneognezisi engeller. Bundan dolayı özellikle diyabetlilerde her zaman hipoglisemi çok ciddi hatta öldürücü olabilir. Alkol hiçbir zaman açken tüketilmemelidir. Açken tüketilirse karbonhidrat hızlıca absorbe olur ve reaktif hipoglisemiye neden olabilir. Alkol tüketiminden sonra  en az 4 saate kadar hipoglisemi riski devam eder.

Alkol, içerdiği yüksek enerji nedeniyle özellikle kilo fazlalığı olan Tip 2 diyabetlilere önerilmez. Ancak bazı durumlarda alkol kullanmanız gerekebilir. Tedavinin dışına çıkmadıkça ve bazı kurallara uymak şartıyla diyabetlinin diyetlerinde ılımlı ölçüde alkolün yer almaması için neden yoktur. Eğer hastada nöropati, pankreatitis sık hipoglisemi, impotans, hipertrigliseridem görülüyorsa vaya alkol alışkanlığına dair (alkolizm) bir hikayesi varsa alkolden kaçınılmalıdır. Alkol, insülinin etkisini arttırır ve glikoneogenezisi engeller. Bundan dolayı özellikle insülin tedavisi olan diyabetiklerde her zaman hipoglisemi riski vardır, hipoglisemi çok ciddi hatta öldürücü olabilir. Alkol hiçbir zaman açken tüketilmemelidir. Her zaman yemekle birlikte veya yemekten sonra tüketilmelidir. Açken tüketilirse karbonhidrat hızlıca absorbe olur ve reaktif hipoglisemiye neden olabilir. Alkol tüketiminden sonra  en az 4 saate kadar hipoglisemi riski devam eder. (Alkol kullanan diyabetliler hipogliseminin sarhoşluğa benzeme olasılığına dikkat etmelidir) Bu nedenle alkol alımından sonra en az  4 saat araba da kullanılmalıdır. Diyabetli olmayan bireylerde, alkol ancak glikojen depoları tüketilmişse hipoglesimiye neden olur. Bununla birlikte glikoneogenezis, insülinin neden olduğu hipogliseminin iyileşmesi yeteneğini bozabilir. Alkolün %20’si mideden, geri kalanı duedonum ve jejunumdan emilir. Birlikte alınan besinler alkolün emilimini yavaşlatır. Alkolün oksidasyonu sonucunda ortaya çıkan ürünlerin %10’u  akciğer, deri ve böbreklerden atılmakta geri kalanı organizma içinde tüketilmektedir. Alkolün 1 gr’ının oksidasyonundan ortaya çıkan enerji 7 Kcal’dir. Enerji veren bir madde gibi görünse de organizmada karbonhidrat ve yağ gibi sentez süresine girmediği için yapım ve yenileme olaylarına bir katkısı olmamaktadır. Alkolün üretilme hızı 5-10 lt/saattir. Bir miktarı aşacak düzeyde alındığı zaman birikir. Kalori kısıtlaması gereken diyabetli hastalar için alkolün bu fazla ve işe yaramayan kalorisi kilo almayı ve insülin direncini arttıracaktır. İnsülin kullanan diyabetliler, şekerleri kontrollü ve kilo fazlası ise yiyeceklerinde kısıtlama yapmayabilirler. İnsülin kullanmayan diyabetliler ise diyette yerine hangi yiyeceklerden ne miktarda azaltma yapacaklarını bilerek bir miktar alkol alabilirler. Bütün alkollü içkiler enerji içerir. Ancak tercihiniz daha az enerji veren beyaz şarap, kırmızı şarap ve alkolsüz biraz yönünde olmalıdır. Alkolden gelen kalori total enerji alımının %10’unu aşmamalıdır.

Diyabet Dergisi